Galería

Sorpresas arqueolóxicas, culturais e paisaxísticas ao longo do río Anllóns: os castros esquecidos, Castro Grande e Castro Pequeno, o Agro das Antas e os portos fluviais

Por un lado a Barcia e por outro o río Anllóns, e onde o río fai un corno, aí están os Castros, en pleno Xuncal do Anllóns. Os montes veciñais Castro Grande e Castro Pequeno dominando o xuncal. A unha beira de Cabana, o Bosque, as brañas de Boedos, as Fontiñas e o Herbal de Laíño; e á outra, pola beira de Ponteceso, a Barcia.

Como tributarios do Anllóns, por un lado o río de Anos que tras discorrer ao pé da Costa de Cabana, o monte Vilariño e a Agra dos Muíños desemboca xunto ás brañas de Boedo;  pola outra beira o río Cundíns desemboca xunto o lugar Alvedros e a Agra de Leas.

É un área importante en canto a bens comúns veciñais, todos eles no municipio de Ponteceso. Así temos o Boedo Grande veciñal e o Boedo Pequeno veciñal.

Curiosa tamén é a toponimia deste lugar. Nomes como Tabarcos, Barcos, Gabarcos…etc.

bbb.png
Imaxe do IGN dos montes de Anllóns: Castro veciñal Grande e Castro veciñal Pequeno

En fronte, preto do Corno está a Escombreira, microtopónimo que fai referencia ás labores que se realizaban ata hai pouco na parcela, por parte dalgunhas administracións locais que queimaban o lixo aquí. Ao pé dos Castros, o Porto de Lamas, un lugar seguro de paso polo medio do xuncal cara a parcela Capitana e o Agro das Antas, en dirección a Bouza Gudín.

porto lamas.jpg
As acacias invaden boa parte das beiras do río Anllóns
porto lamas.png
Información da sede electrónica do Catastro

É tremenda a riqueza arqueolóxica desta área. E á beira do xuncal mesmo, a canteira de Sta. Cristina. De súpeto a paisaxe muda bruscamente para atoparnos cos restos da actividade mineira que socaba as marxes do Anllóns. Á outra beira da estrada, a distinto nivel, a outra canteira máis grande, a de Sta. Cecilia.

agro das antas.png
Información da sede electrónica do Catastro

Continuamos o camiño á beira do río cara a Pesqueira e o Bo Xuncal. A escasa distancia xa nos atopamos co núcleo urbano de Ponteceso. A outra beira, o dominio público marítimo terrestre que configura o LIC Río Anllóns.

A importancia dos portos ao longo do río Anllóns: PortoXuán, no lugar de Leas

Á beira de Maseiros e de Forniños, e en fronte a Reguiños, xa no lugar do Bosque, PortoXuán amósase como outro lugar de paso seguro do río.

portoxuán.jpg
Os portos fluviais eran lugares de paso seguros para cruzar o río. Son moi numerosos no río Anllóns
portoxuan.png
Información da sede electrónica do Catastro
castros.png
Información da sede electrónica do Catastro

A importancia da paisaxe na desembocadura do río Anllóns

A paisaxe é un dereito individual e colectivo de cada persoa. Pero tamén implica o deber de conservala.

Unha das características das paisaxes é a súa unicidade: cada paisaxe é única e irrepetible. Por iso manter a súa integridade e a súa autenticidade é un deber esencial das comunidades ribeiregas do río Anllóns. Da cidadanía activa e responsable depende manter a esencia desta paisaxe fluvial, que sempre acompañou ao río Anllóns e ao devir da vida vencellada ás comunidades ribeiregas.

2022719_lod_oai_galiciana_arquivodixitaldegalicia_xunta_es_1516370_ent1.jpeg
 Vista aérea xeral do estuario do río Anllóns tomada desde o interior.
Fotografía Aérea y Terrestre, S.L.. (1958 – )
1.jpeg
 Vista aérea xeral do estuario do río Anllóns tomada desde o interior.
Fotografía Aérea y Terrestre, S.L.. (1958 – )
2022719_lod_oai_galiciana_arquivodixitaldegalicia_xunta_es_1516372_ent1.jpeg
 Vista aérea xeral do estuario do río Anllóns tomada desde o interior.
Fotografía Aérea y Terrestre, S.L.. (1958 – )
Galería

O río Lourido, tributario do río Anllóns e que conforma o val fluvial que leva o seu nome, está presente na programación que a organización International Rivers ten previsto realizar de xeito simultáneo en varios lugares do planeta, o vindeiro 14 de marzo no Día Internacional de Acción polos Ríos.

Da man das asociacións galegas Petón do Lobo, Cova Crea e a estatal o Ouriol do Anllóns, o río Lourido, que conforma o val fluvial do río Lourido, declarado pola Xunta de Galicia como Área de Especial Interese Paisaxístico, estará presente a nivel internacional o vindeiro 14 de marzo.

pontella-de-lourido-muc3adc3b1o-do-prillc3a1n
río Lourido e pontella.

Por agora, trátase do único río español que participa na celebración do Día Internacional de Acción polos ríos, o vindeiro 14 de marzo, día internacional de acción polos ríos.

888
web da International rivers day

O 14 de marzo é o Día Internacional de Acción polos Ríos. Cada ano, miles de persoas en todo o mundo levantan as súas voces para celebrar os ríos do mundo e os que loitan por protexelos. O Día Internacional de Acción polos Ríos é un día para celebrar as vitorias, como a eliminación de presas e restauración dos ríos. É un día para saír ás rúas, demostrar e esixir melloras nas políticas e prácticas das persoas tomadoras de decisións. É un día para educar acerca das ameazas que enfrontan os nosos ríos, e aprender acerca das mellores solucións de auga e enerxía. Por encima de todo, é un día para unir demostrando que estas cuestións non son meramente local, senón global no seu alcance.

O río Lourido estivo afectado polo proxecto da macromina de ouro que a empresa canadiana Edgewater pretendía levar a cabo en Corcoesto. De feito o seu leito ía ser a base das balsas de lodos do proxecto e diversos informes técnicos falaban da súa eliminación. Tras esta grave ameaza e tras o rechazo da Xunta de Galicia ao proxecto de ouro, o Lourido e todo o seu val, ubicado entre as parroquias de Cereo, Corcoesto e Valenza, recupera o seu esplendor.

descarga
muíño de Baralláns

O acto previsto para o día 14 pretende a posta en valor non só do río en sí senón de todo o patrimonio natural e cultural que xira ao seu redor. Tamen descata a importancia deste afluente á hora de aportar caudal ao río Anllóns. A importancia do Lourido é fundamental nas épocas de seca e estío que afectan de xeito significativo ao Anllóns. O Lourido tributa cun aporte importante no tramo final deste, xa preto da súa desembocadura na ría de Corme-Laxe.

Así serán recordados os muíños e batáns do Lourido: desde Aldemunde e Baralláns ata o muíño da Xuaneira e o batán da desembocadura, sen esquecer as numerosas pontellas que o comunican desde Corcoesto coas veciñas parroquias de Valenza e Cereo, e sen esquecer a importancia do seu milenario altar fluvial.

Desde 1985, International Rivers estivo no corazón da loita mundial para protexer os ríos e os dereitos das comunidades que dependen deles. Trátase dunha rede internacional de persoas afectadas polas represas, organizacións de base, ambientalistas, defensores dos dereitos humanos e outras que están comprometidas a deter os proxectos destrutivos dos ríos e promover mellores opcións. A finalidade é conseguir ríos saudables e que os dereitos das comunidades locais sexan valorados e protexidos. Acadar un mundo onde as necesidades de auga e enerxía satisfanse sen degradar a natureza ou aumentar a pobreza, e onde as persoas teñen dereito a participar nas decisións que afectan as súas vidas. Con sede en catro continentes, o International rivers ten experiencia en políticas de grandes represas, enerxía e auga, cambio climático e institucións financeiras internacionais.

https://www.internationalrivers.org/dayofactionforrivers2018

 

 

 

Galería

O aforro de auga, unha necesidade.

IMG_20160825_170035
A seca está a afectar moito a ríos como o Anllóns.

No mes de xaneiro deste ano a Xunta de Galicia activaba a situación de prealerta por seca, debido ao baixo caudal dos ríos galegos.

En abril Augas de Galicia facía un chamamento ao uso responsable da auga nun mes extremadamente seco.

Nestes días era noticia que os concellos de Ourense, Pontevedra e A Coruña limitaban o consumo de auga para paliar as consecuencias da seca, mentras que outros como o de Ribadavia solicitaba máis caudal para consumo á Confederación do Miño-Sil.

A Oficina técnica da Seca alentou as localidades que forman parte da demarcación Galicia Costa, xestionadas pola Xunta, para evitar perdas na rede e o fomento do uso responsable da auga na limpeza das rúas, nas piscinas e a necesidade de concienciar para optimizar os recursos na rega e na gandería especialmente nas cabeceiras dos ríos e nos regos.

A escaseza de auga potable ameaza con converterse nun grave problema para ou planeta.

O efecto antrópico sobre os ríos está moi relacionado co cambio nos usos do chan, como a derivación de augas e a regulación das enchentas mediante presas.

Cando a seca se intensifica, aumenta a necesidade de auga para a rega e outros usos agrarios e isto exerce un forte impacto sobre o caudal natural dos ríos. Segundo os científicos, o resecamiento natural debido ás secas non é un efecto humano, pero a toma de auga dos ríos durante unha seca si o é, e pode ter consecuencias a longo prazo.

images (1)
Cambio climático e desertización.

A auga que se retira dos ríos e cursos fluviais ten uns efectos duradeiros. As fontes, os mananciais, as concas ou cañadas están en acelerada vía de extinción, hai cambios de clima e de chan, inundacións, secas e desertización. Pero é a acción humana a máis drástica: exerce unha deforestación delirante, ignora os coñecementos tradicionais, retira a auga dos ríos de diferentes maneiras, entre outras con obras de enxeñería, represas e desvíos.

dibujo 5rs
As 5 erres: reutilizar, reducir, reparar, reciclar e regular.

O Foro Económico Mundial e outras institucións calculan que para 2030 haberá unha demanda 40% máis alta, que o planeta non poderá fornecer.

Iso afectará a agricultura, o que aumentará os prezos dos alimentos.

Non é difícil imaxinarse que se non se atopa unha solución pronto, a posibilidade de que estalen guerras por auga doce é alta.

todos podemos ahorrar agua
A necesidade de aforrar auga.

A solución máis simple podería ser sinxelamente mellorar a maneira na que administramos o que temos, e sobre todo, aforrar auga cada segundo dá nosa vida.

Por iso, pechemos as billas.

images
Pechemos as billas.
Galería

As ameazas á biodiversidade, ao patrimonio e ás paisaxes. Ameazas no marco concreto do val fluvial do río Lourido.

Diversas ameazas cérnense en torno aos espazos naturais: eólicos, hidroeléctricas, liñas de alta tensión, minas a ceo aberto, infraestruturas viarias, incendios, seca, cambio climático, erosión, monocultivos forestais, caza, contaminación por diversas causas, desaparición do patrimonio cultural,…etc. Por se fora isto pouco, nas mans da cidadanía está frear o cambio climático e o quecemento global, ameazas irreversibles e globais para o planeta.

O fenómeno tamen afecta ao val fluvial do río Lourido, reserva fluvial e área de especial interés paisaxístico da comarca de Bergantiños, e que será o marco particular para a análise destas ameazas globais sobre un territorio concreto e a pequena escala.

Restos da pesqueira do río Anllóns, Corcoesto..jpg
Restos da antiga pesqueira do río Anllóns.

Manifestación da seca no cauce do río Anllóns, Corcoesto..jpg

O río Lourido é un afluente tributario do Anllóns que nace en fonte Cardeira e vai recollendo ao longo do seu percorrido as augas do rego Batán e doutros regos e fontes que nacen no val, entre as parroquias de Valenza, Cereo e Corcoesto. Únese ao Batán abaixo do regueiro de Cercarido, na parroquia de Cereo para desembocar no río Anllóns, preto do muíño do Xuareiro.

Desde fonte Cardeira a paisaxe amosa os muíños eólicos do cume do monte de Perrol e a liña de alta tensión de Cudeiro, que o atravesa desde Silvarredonda a Cereo, quebrando a calidade paisaxística das cuncas visuais e fragmentando un espazo de alto valor ambiental.

Cada vez chove con menos frecuencia e a seca afecta ao caudal do Lourido, ao igual que ao de todos os ríos, regueiras, regueiros, regos e regatos de Galicia. Antes cada verán e agora con maior frecuencia, a empresa concesionaria da central hidroeléctrica da paraxe de Sta. Mariña do Remuíño, opera no cauce do Anllóns para limpalo, acumular máis auga na presa e conseguir que o salto produza máis forza e enerxía.

Nas épocas de alto risco de incendio a veciñanza establece o que lle chaman as “patrullas veciñais disuasorias e de prevención”, para coidar dun espazo único e de alto valor ambiental, que forma parte da identidade e da memoria.

Os incendios esgotan a biodiversidade e afectan gravemente aos ecosistemas, causando a erosión dos chans e eliminando a súa funcionalidade. Temos así chans ermos e esmorecidos en boa parte de Galicia afectada pola baga de incendios, que xa abandonaron a súa estacionalidade para convertirse nun problema permanente.

Este espazo tampouco é alleo aos monocultivos forestais de eucalipto, que intentan incluso chegar aos bordes do río, e ameazar ás masas de vexetación de ribeira de bidueiros e salgueiros.

Cada vez é máis frecuente que apareza unha nova pista aberta en calquer lado do val, sen importar a fragmentación dos ecosistemas. Os espazos mudan e van incorporando novas infraestruturas que constituen ameazas antrópicas consecuencia da produción, distribución, transporte e consumo de bens e servizos.

Co tempo van desaparecendo os camiños históricos, porque mudan as necesidades da poboación, pero non se conserva o patrimonio cultural, histórico e artístico, sexa materia ou inmaterial. Os valos das fincas desaparecen porque os camiños teñen que adaptarse ás novos medios de transporte. Na memoria colectiva quedan así os rueiros, congostras, camiños, carreiros, pistas, corredoiras..etc.

Xa case ninguén recorda o camiño histórico que atravesaba o val fluvial no século XVIII, que baixaba desde Cereo polo regueiro de Cercarido, pasaba por arriba de Sta. Mariña do Remuíño, de lado do solano e vendabal para chegar a Fonterremula, cruzar os montes dos Picotos ata a poza negra do Anllóns, onde estaba o paso para continuar cara a Ponte-ceso.

Na memoria, e aínda físicamente sobre o lugar está o Batán do Lourido, preto de Baralláns, e os muíños de Baralláns, da Canle, do Mineiro e do Prillán. O mesmo ocorre coas pontellas de Baralláns, do Prillán e as dúas do rego Batán, principal vía de comunicación entre os veciños de Corcoesto, Lestón e Valenza.

Pouca xente lembra ao lobo no lugar de Petón do Lobo, nen as feiras da antiga aldea abandonada de Aldemunde, entre Lestón e Baralláns. Tan só fican as ruínas, testemuñas silenciosas dun pasado de feiras de gando buliciosas e xentes diversas do mundo.

Xa ninguén lembra as pesqueiras do río Anllóns e o espazo da lamprieira, onde aínda fican restos das pedras que conducían as troitas e as lampreas ás canles de pesca. Os pesticidas, plaguicidas, abonos, fertilizantes, puríns… esgotan e ameazan á fauna dos ríos.

Unha pesqueira é unha  construción, feita nun río, aproveitando un lugar natural, de tal forma que en base a un muro ou varios, derívase a auga para un portillo estreito, no que se axusta unha rede especial para pescar principalmente lamprea pero tamén o salmón, o sable e outros peixes. Na súa construcción tiveron moito que ver xente que entendía as correntes dos ríos e eran grandes canteiros.

Así no río Anllóns, ao seu paso por Corcoesto, temos o lugar da Vitureira ou da Lamprieira, en clara alusión ás pesqueiras onde se colocaban os vituróns ou vutrón, é dicir, as redes que se axustan entre os poios para pescar as lampreas.

O lugar da Lamprieira, preto do lugar de Xabarín ou Xabariño, en Corcoesto, fai alusión precisamente ao lugar do río onde se colocaban as lamprieiras, é dicir as redes para a captura de lamprea.

De igual xeito o topónimo da Vitureira, fai tamen relación aos vituróns ou vutróns para pescar salmón, anguías e lampreas.

A construcción das presas e das centrais hidroeléctricas, as chamadas “Fábricas da luz” deixaron na memoria as pesqueiras do río Anllóns.

A vida nos ríos galegos e a abundancia piscícola era tan relevante que no lugar de Teixedo, en Corcoesto, chegouse a instalar a finais do século XVIII un secadoiro de salmón. A elo ben puido contribuir a proximidade do río Cardezo, tributario do río Anllóns, e a Regueira, onde desemboca o rego de Sta. Margarida de Baneira.

Quen diría que no ano 1714 as pesqueiras ou gargas do río Cardezo cultivaban ostras de auga doce. A ostra perlífera de auga doce é un animal filtrador que se alimenta de partículas transportadas polas correntes. Para soportar o frío, require un substrato de area ou de grava, o que lle permite introducirse nel, ás veces durante varios anos. Por tanto, é moi sensible á sedimentación dos ríos que constitúen o seu hábitat: a diminución do caudal, a colmatación dos fondos, conduce á súa desaparición sistemática, aínda que ás veces obsérvanse desprazamentos voluntarios dos adultos (menores niveis de auga ou aumento de turbidez). A súa presenza é pois un excelente bioindicador da calidade dos ríos.

A contaminación fluvial e en xeral de todos os recursos hídricos debera ser a maior preocupación da cidadanía, porque incide directamente na saúde humana e dos ecosistemas.

Por outra banda, xa non hai xabaríns no lugar de Xabarido. A caza afecta á biosfera porque interrompe o ciclo natural en especies particulares de animais, como o xabarín e o coello, e isto trae consecuencias para o resto dos animais, plantas e árbores que dependen das especies máis cazadas. Directamente afecta a todo o medio natural e ao declive dos grandes depredadores como o lobo, animal clave no equilibrio dos ecosistemas.

Pero aínda existe algunha esperanza. Aínda quedan ruscos ou xilbarbas en Sta. Mariña do Remuíño, Corcoesto. A xilbarba é un pequeno arbusto propio dos lugares onde hai carballeiras. Medra nos valados de Sta. Mariña. Este outono e inverno medraron entre os loureiros da Santa. Había anos que non se albiscaba este arbusto pola entorna. Ten propiedades mediciñais moi importantes e variadas.

Alguén coñece os fentos do lugar da Regueira, en Corcoesto? Son fentos enormes e entre eles está o fento real. O seu tamaño é un indicador da biocalidade deste espazo, que alberga unha vexetación riparia en bó estado de conservación e un conxunto etnográfico e patrimonial conformado por doce muíños.

Mudan os tempos, mais non debera isto representar unha ameaza para a biodiversidade e o patrimonio natural e patrimonial. Nas mans de todas e de todos está en coidar os espazos naturais e preservar e mellorar os seus valores ambientais, naturais, ecolóxicos, estéticos, paisaxístos…etc. Exercer unha cidadanía resposanble implica o seu coidado e preservación. Da saúde dos ecosistemas depende a nosa propia saúde.